De noodzaak van sociologie voor de beleidspraktijk

Ab-Klink-web

Interesse in de sociologie is het laatste decennium sterk toegenomen onder studenten en onderzoekers (Muis, Philipse, Ruiter, Tubergen 2011). De (beleids)praktijk blijft hierbij achter. Dit is onterecht. Juist de sociologie is in staat om inzicht te verschaffen in de grote maatschappelijke veranderingen die deze tijd kenmerken. Bovendien leent de sociologie zich uitstekend om de effecten van beleidshervormingen te onderzoeken.

Deze boodschap heeft aan belang gewonnen na het afsluiten van het lente-akkoord door vijf fracties in de Tweede Kamer in mei 2012. Dit akkoord heeft Nederland voor een behoorlijke afgang behoed. Het land dat met verve in Europa de 3%-norm als ondergrens van het financieringstekort verdedigde, ontsnapte ternauwernood zelf aan een gang naar het Brussels Canossa. Drie oppositiepartijen reikten op het laatste moment de hand en werkten binnen enkele dagen een akkoord uit waarin hervormingen en ombuigingen hand in hand gaan.

Een van de hervormingen in het lente-akkoord betreft de WW (zie Voorjaarsnota 2012). Afgesproken is dat werkgevers voortaan minimaal drie en maximaal zes maanden WW betalen voor contracten voor onbepaalde tijd. Hierbij wordt uitsluitend gekeken naar het dienstverband bij de betrokken werkgever. Deze voorgenomen hervorming heeft belangrijke consequenties voor zowel werkgevers als werknemers. Over de aard van deze consequentie heerst onenigheid: sommigen wijzen op het groeiende belang voor werkgevers om te blijven investeren in een blijvende inzetbaarheid van personeel. Werkgevers hadden al langer een direct belang bij het bestrijden van ziekteverzuim onder werknemers. De hervormingen zouden op deze manier gepaard gaan met een groeiende vervlechting van belangen van werkgever en werknemer. Het inzicht van elkaar afhankelijk te zijn en in elkaar te investeren, kan een bron van solidariteit zijn op de werkvloer. Anderen wijzen op de andere kant van de medaille: zij voorspellen dat werkgevers vaste contracten als een loden last gaan zien; de prikkel om flexwerkers aan te nemen wordt groter; de solidariteit tussen werkgever en werknemer neemt hierdoor eerder af dan toe.

Het niveau van sociale bescherming als gevolg van de hervormde WW pakt overigens niet voor alle werknemers hetzelfde uit. De kantonrechtersformule die bepaalt dat werknemers bij ontslag een extra maandsalaris meekrijgen voor elk gewerkte dienstjaar (gecorrigeerd naar leeftijd), kan ongunstig uitpakken voor de oudere werknemer. Wie langer dan 6 jaar verbonden was aan een bedrijf krijgt in het nieuwe voorstel al snel minder bescherming. De vergoeding is dus minder, maar ook de ontslagbescherming neemt af. Nu is een hoge ontslagvergoeding vaak een drempel om onvrijwillig van de (vaak minder productieve) oudere werknemer afscheid te nemen. Sterker nog, de hoge drempel is een impuls om in zijn of haar inzetbaarheid en scholing te blijven investeren. Die drempel wordt lager, juist ook in een periode van oplopende werkloosheid. Wie korter dan 6 jaar aan een baas verbonden was, heeft er daarentegen weer voordeel bij.

De voorgestelde hervorming van de WW vormt bij uitstek een voorbeeld van hoe beleid en praktijk kunnen profiteren van inzichten uit de sociologie. Thema’s als sociale ongelijkheid, sociale stratificatie, verschuivende machtsbalansen, generatieconflicten laten zich rond deze beleidswijzigingen goed verbinden met het functioneren van instituties als bedrijven, vakbonden, gezinnen, onderwijsinstellingen etc.  Juist die verbindingen maken de sociologie spannend en actueel. Juist zij kan de kennis omtrent gedragseffecten in kaart brengen en verdiepen met haar algemene inzichten.

De recente publicatie The Great Risk Shift (2008) van Jacob S. Hacker biedt een treffende illustratie van sociologische verdieping op dit terrein.  Hacker constateert dat bedrijven minder en minder instellingen zijn waarin werkgevers en werknemers duurzaam hun lot met elkaar delen. “The old contract was about shared fate – workers and their companies rose and fell together.” Daarom was het zinnig in elkaar te investeren. “The new contract is about individual gain – workers and companies stay together when it is beneficial to both, and only so long as it is beneficial to both.” De veranderingen in de economie spelen op de achtergrond een belangrijke rol. Voorheen had die vooral te maken met de economische cyclus, nu is die oorzaak structureler: ook als er sprake is van een hoogconjunctuur kan de productiviteit van een individuele werknemer tekort schieten en reden worden om afscheid van elkaar te nemen. De economische ontwikkelingen zijn minder cyclisch en meer afhankelijk van elkaar snel opvolgende innovaties geworden. Een bedrijf als Nokia zou vroeger te maken hebben gehad met de normale cycli van de conjunctuur, nu zit een bedrijf als Apple in de weg. Daarom is baanzekerheid afgenomen, het leven hachelijker geworden en de noodzaak van investeringen in scholing en innovaties toegenomen. Oude arrangementen kunnen in de weg zitten. Bij het herijken van de klassieke vormen van bescherming staan staten voor de vraag of zij versoberen of toerusten, of zij louter risico’s verschuiven of ook investeren in de bagage en toerusting van mensen om die risico’s op te vangen.

Hacker ziet, samen met klassieke sociologen zoals Beck & Beck-Gernsheim (2002),een verschuiving van risico’s van de verzekeringsstaat en van bedrijven naar individuen en gezinnen: op de arbeidsmarkt (lagere uitkeringen, hogere drempels) in het onderwijs (leenstelsels), in de zorg (eigen betalingen) en rond de pensioenen (defined contribution). De solidariteit zou daardoor slijten. Anderen zijn waarschijnlijk hoopvoller: eerdere hervormingen lieten een afname van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid zien. Dat is goed voor de inzetbaarheid en dus bescherming van mensen en het is goed voor de economische groei.

Zoals gezegd: onderzoek naar effecten van beleidswijzigingen in termen van sociale protectie, economische groei, participatie en conflicten zullen inzichten in het functioneren van de verzorgingsstaat zeker verdiepen. Vergelijkingen van verschillende regimes die landen kennen en het bestuderen van de impact van veranderingen voor instituties (vakbonden, de politiek) zullen de kennis nog vergroten. Die kennis kan buitengewoon belangrijk zijn voor beleidsmakers. Dergelijke inzichten ontstaan echter niet of moeizamer als de sociologie geïsoleerd en geabstraheerd van instituties naar thema’s als sociale ongelijkheid, machtsbalansen etc. kijkt. Die inzichten ontstaan evenmin als er -beperkt- naar alleen het beleid en naar de wettelijke regimes gekeken wordt. Juist de koppeling van algemene sociologische inzichten en intuïties aan de dynamiek binnen en rond instituties maakt de sociologie spannend en veelzeggend: voor studenten, onderzoekers en voor de buitenwereld.

Reageren kan via sociologie.fsw@vu.nl

Referenties

Beck, Ulrich & Elizabeth Beck-Gernsheim (2002): Individualization: Institutionalized Individualism and its Social and Political Consequences, London: Sage.

Jacob S Hacker: The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream (2006; revised and expanded edition, paperback, 2008, Oxford University Press).

Kamerstuk. 2012. “ Voorjaarsnota 2012” . Ministerie van Financiën, Den Haag.

Muis, J.C., Philips, J.P.M., Ruiter, S. & Tubergen, F. van (2011). In hoeverre is ‘naarmate, des te’ nog significant van belang? Een pleidooi voor piketpaaltjes, causaal denken en formalisering in de sociologie. In G. Kraaykamp, M. Levels & A. Need (Eds.), Problemen en Theorieën in Onderzoek. Een staalkaart van de hedendaagse Nederlandse empirisch-theoretische sociologie(pp. 33-47). Assen: Van Gorcum

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder De actieve burger

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s